Dialog Ummah 2.0: Adab Berbeza Pendapat dan Literasi Media Penting Tangani Perpecahan Masyarakat

22 Oktober 2026 | Editor WADAH

BANGI, 21 Oktober – Kepentingan mengurus perbezaan pandangan secara berhemah serta cabaran penyebaran fitnah dan kebencian melalui media sosial menjadi fokus sesi kedua Dialog Ummah 2.0 bertajuk “Islam dan Adab Mengurus Perbezaan Pendapat” yang berlangsung di Bangi Resort Hotel, Bandar Baru Bangi. Perbincangan ini meneliti pendekatan Islam dalam menangani kepelbagaian pandangan, khususnya apabila melibatkan isu agama, politik dan institusi kenegaraan.

Sesi tersebut menampilkan Dr. Abu Hafiz Salleh Hudin, Penolong Profesor Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM), dan Ustaz Faiz Fateh Al-Azhari, Mudir Pusat Turath Nusantara, dengan Ustaz Nu’man Hani Jamal, pendakwah bebas, sebagai moderator. Kedua-dua panelis menekankan kepentingan membina budaya perbincangan berasaskan ilmu, menjaga akhlak ketika berbeza pendapat serta memahami tanggungjawab masyarakat dalam menghadapi perkembangan komunikasi digital.

Perbezaan Pendapat Bukan Alasan untuk Bermusuhan

Dalam pembentangannya, Ustaz Faiz menjelaskan bahawa perbezaan pandangan merupakan sebahagian daripada fitrah kehidupan manusia yang perlu diurus dengan kebijaksanaan. Kepelbagaian pemikiran tidak sewajarnya menjadi punca permusuhan, sebaliknya boleh membuka ruang kepada perbincangan yang lebih luas sekiranya dipandu oleh adab al-ikhtilaf, iaitu tatacara berbeza pendapat yang berteraskan ilmu dan akhlak. Beliau turut merujuk pendekatan Rasulullah SAW dalam menangani perbezaan pandangan para sahabat sebagai teladan kepada masyarakat, khususnya dalam mengutamakan hikmah, saling menghormati dan kesediaan menerima pandangan yang berbeza.

Beliau turut mengingatkan bahawa tidak semua percanggahan pandangan perlu dibalas dengan perdebatan terbuka. Dalam keadaan tertentu, tindakan mengelakkan provokasi dan pertelingkahan yang tidak membawa manfaat merupakan pendekatan lebih bijaksana. Namun, sikap berhemah tidak bermaksud membiarkan penyebaran fitnah atau maklumat palsu berleluasa. Sebaliknya, masyarakat perlu bijak memilih saluran dan kaedah untuk menyampaikan teguran. Keutamaan harus diberikan kepada usaha menjelaskan kebenaran, memelihara hubungan sesama insan serta mengelakkan perbezaan pendapat daripada berkembang menjadi permusuhan yang berpanjangan.

Ketaksuban dan Kemerosotan Adab dalam Wacana Awam

Sementara itu, Dr. Abu Hafiz menegaskan bahawa perbezaan pendapat tidak boleh disamakan dengan penghinaan, fitnah atau serangan peribadi. Beliau membangkitkan kebimbangan terhadap kecenderungan sesetengah pihak menggunakan bahasa kesat, tuduhan melulu dan sentimen kebencian ketika membahaskan isu politik atau agama. Sikap taksub terhadap individu atau kelompok juga boleh menyebabkan seseorang menolak hujah yang benar hanya kerana datang daripada pihak yang berbeza pandangan. Keadaan ini bukan sahaja melemahkan budaya ilmu, malah menjejaskan hubungan antara anggota masyarakat.

Beliau turut mengingatkan bahawa dalil al-Quran dan hadis perlu digunakan secara bertanggungjawab, bukannya diperalatkan untuk mempertahankan kepentingan tertentu atau menyerang pihak lain. Kefahaman terhadap nas agama memerlukan disiplin ilmu dan penelitian yang teliti supaya maksudnya tidak disalahgunakan. Kemerosotan adab komunikasi juga tidak terbatas kepada golongan muda atau pengguna media sosial terbuka, sebaliknya boleh berlaku dalam kumpulan komunikasi tertutup yang melibatkan orang dewasa. Justeru, kematangan berfikir dan kesediaan menghormati perbezaan perlu dipupuk dalam semua lapisan masyarakat.

Cabaran Fitnah dan Algoritma Media Sosial

Perbincangan turut memberi perhatian kepada pengaruh media sosial dan algoritma digital dalam membentuk persepsi masyarakat. Perkembangan teknologi komunikasi sememangnya membuka peluang besar kepada penyebaran ilmu dan dakwah, namun pada masa yang sama mempercepat penyebaran maklumat yang tidak tepat, fitnah serta kandungan berunsur provokasi. Sesuatu kenyataan yang dikeluarkan tanpa penelitian boleh tersebar luas dalam tempoh singkat dan akhirnya mempengaruhi pandangan masyarakat. Oleh itu, pengguna media sosial perlu mempunyai kemampuan menilai sumber maklumat, memahami konteks dan memastikan kesahihan sesuatu dakwaan sebelum menyebarkannya.

Dalam menghadapi cabaran tersebut, budaya tabayun dan literasi media perlu diperkukuh agar masyarakat tidak mudah dipengaruhi sentimen yang sengaja dibangkitkan untuk mencetuskan perpecahan. Pengamal media, pendakwah dan pengguna platform digital mempunyai tanggungjawab untuk menyampaikan kandungan yang tepat serta mengelakkan tindakan memperbesar pertikaian. Pada masa yang sama, ruang digital boleh dimanfaatkan untuk memperbetulkan salah faham, menyebarkan ilmu dan membina kesedaran masyarakat. Pendekatan yang beradab dan berpandukan fakta mampu membantu mewujudkan persekitaran komunikasi yang lebih matang serta bertanggungjawab.

Tanggungjawab Ahli Ilmu Membimbing Masyarakat

Kedua-dua panelis turut menekankan peranan golongan berilmu, pendakwah dan pemimpin masyarakat dalam membimbing orang ramai mengurus perbezaan pandangan. Dalam suasana maklumat tersebar tanpa sempadan, masyarakat memerlukan panduan untuk membezakan antara kritikan membina dengan penghinaan serta antara hujah berasaskan fakta dengan dakwaan yang tidak mempunyai sandaran. Golongan berilmu perlu tampil memberikan penjelasan yang tepat, khususnya apabila timbul kekeliruan berkaitan agama dan isu kemasyarakatan. Tanggungjawab ini menuntut kebijaksanaan, kesabaran dan keupayaan menyampaikan pandangan tanpa mengeruhkan keadaan.

Ustaz Faiz turut mengingatkan bahawa prinsip kebenaran, integriti dan akhlak perlu dipertahankan tanpa mengira perbezaan latar belakang atau kecenderungan politik. Keberanian menegur kesalahan perlu disertai kebijaksanaan memilih bahasa dan pendekatan yang sesuai. Dalam masa yang sama, masyarakat harus dididik supaya tidak menjadikan perbezaan pendapat sebagai alasan untuk memutuskan hubungan atau menolak sumbangan pihak lain. Budaya dialog yang sihat memerlukan kesediaan mendengar, menilai hujah dan menerima teguran, sekali gus membina suasana perbincangan yang lebih terbuka dan bermanfaat.

Kesimpulan: Mengangkat Budaya Dialog Berteraskan Adab dan Ilmu

Sesi kedua Dialog Ummah 2.0 menegaskan bahawa perbezaan pandangan merupakan sesuatu yang tidak dapat dielakkan dalam masyarakat demokratik dan majmuk. Namun, perbezaan tersebut perlu diurus secara matang agar tidak berkembang menjadi permusuhan yang merosakkan hubungan sosial. Adab al-ikhtilaf, budaya tabayun dan disiplin komunikasi menjadi asas penting dalam membina masyarakat yang mampu menghormati kepelbagaian pandangan tanpa mengabaikan prinsip kebenaran. Penggunaan media sosial juga perlu disertai kesedaran bahawa setiap perkongsian dan kenyataan mempunyai kesan terhadap persepsi serta hubungan sesama masyarakat.

Melalui sesi ini, HIKAM mengetengahkan kepentingan memperkukuh pendidikan akhlak, literasi digital dan budaya musyawarah sebagai langkah menghadapi cabaran komunikasi semasa. Ahli ilmu, pemimpin masyarakat dan pengguna media sosial perlu memainkan peranan bersama dalam memastikan ruang perbincangan kekal beradab serta berasaskan fakta. Kebebasan menyuarakan pandangan harus berjalan seiring dengan tanggungjawab menjaga keharmonian, menghormati pihak lain dan memelihara perpaduan masyarakat, khususnya apabila membicarakan isu sensitif yang melibatkan agama dan kenegaraan.